Zgjedhjet parlamentare të viti 2005 - a do të tregojë këtë herë Shqipëria së është për integrimin në Evropë dhe në strukturat Euro antllantike?

Nga  Vasilika Hysi,

juriste, drejtore ekzekutive e KSHH-së

Zgjedhjet janë tregues i emancipimit dhe i zhvillimit të demokracisë.  Nëpërmjet tyre bëhet rotacioni i forcave që do të qeverisin. Prandaj, për të pasur një qeverisje të zgjedhur nga populli dhe në shërbim të tij, çdo shtetasi që ka arritur moshën për të votuar duhet t’i krijohen mundësi dhe t’i garantohet praktikisht e drejta për të votuar dhe vota e tij nuk do të keqpërdoret gjatë procesit zgjedhor dhe pas zgjedhor.  Përveç rëndësisë që paraqet ky problem, zgjedhjet e vitit të ardhshëm janë ngjarje e rëndësishme sepse do të jenë një test edhe për integrimin e Shqipërisë në familjen e madhe Evropiane dhe për integrimin në NATO.

Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KSHH-ja) në mënyrë të vazhdueshme ka monitoruar zgjedhjet parlamentare dhe të organeve të qeverisjes vendore.  Përfundimet e vëzhgimeve janë bërë të njohura për publikun, forcat politike, specialistët dhe organizatat e tjera vëzhguese vendase dhe të huaja. Na vjen mirë që raportet dhe sugjerimet e këtij Komiteti pajtohen ose janë shumë pranë rekomandimeve të OSBE/ODIHR-it dhe Komisionit të Venecias.

Nga ana tjetër, bashkëpunimi i këtij Komiteti me organizatat e tjera vëzhguese vendase dhe ato të huaja gjatë zgjedhjeve të fundit, ka qënë në përgjithësi i mirë. Vëzhguesit vendorë treguan se monitorimi i zgjedhjeve nga vetë shqiptarët është jo vetëm element i përgjegjësisë së treguar për zhvillimet e demokracisë në vend, por edhe tregues i pjekurisë së tyre. Megjithatë, përpjekjet tona do të vazhdojnë duke dhënë kështu kontributin tonë modest për të arritur edhe në këtë fushë standartet e kërkuara.

Gjatë trajtimit të problemeve, do të kemi parasysh përvojën tonë vëzhguese, por edhe rekomandimet e OSBE/ODIHR-it dhe të Komisionit të Venecias. Ka kohë që jemi njohur me raportin përfundimtar dhe rekomandimet e organizmave të mësipërm lidhur më kodin zgjedhor dhe zgjedhjet në Shqipëri. Ne i kemi studiuar ato me vëmëndje dhe në mbështetje të tyre kemi organizuar edhe tryeza të rrumbullakëta me pjesëmarrjen e ekspertëve dhe përfaqësuesve të organizatave vëzhguese të zgjedhjeve. Kjo natyrisht është vetëm një kontribut modest, por jo gjithçka.

Me keqardhje konstatojmë se me gjithë përpjekjet që bëhen lidhur me përgatitjet për zgjedhjet e ardhshme parlamentare 2005 dhe riparimin e të metave të konstatuara në zgjedhjet e mëparshme, forcat politike që pretendojnë të jenë subjekte zgjedhore nuk po merren seriozisht më këto probleme. Vullneti politik i tyre jo në pak raste po frenon ecurinë e reformës zgjedhore, ndonëse dihet nga të gjithë se ka shumë për të bërë dhe se jemi të vonuar po të mbajmë parasysh volumin dhe  punën që duhet për përmirësimin e mëtejshëm të Kodit Zgjedhor. Nga ana tjetër, reforma zgjedhore nuk është dhe nuk duhet të jetë monopol i partive, por duhet të shihet se një çështje për të cilën janë të interesuar të gjithë. KSHH-ja si një organizatë e pavarur, mision i të cilit është mbrojtja e të drejtave të shtetasve ndjen detyrën që këtij problemi t’i kushtojë vëmendje të veçantë.

E drejta e votës dhe ushtrimi i saj

Një ndër problemet që ka shqetësur dhe vazhdon të shqetësojë KSHH-në është pjesëmarrja e ulët e zgjedhësve në votime. Mund të ketë persona që e kundërshtojnë këtë konstatim duke sjellë si shembull edhe vende të tjera me demokraci të zhvilluara ku pjesëmarja e votuesve në votime është e ulët. Në fakt, shqiptarët nuk renditen ndërmjet atyre popujve që janë indiferent ndaj politikës dhe qeverisjes së tyre.  Edhe në rast se ata nuk kanë marrë pjesë në votime arsyet janë nga më të ndryshme, si: lëkundja e besimit tek qeverisja, zhvillimi jo me ritmet e duhura të reformave ekonomike dhe sociale, mosmbajtja e premtimeve që siç dihet janë të shumta në prag të fushatave ose gjatë fushatave elektorale. Për sa më sipër, acarimi i atmosferës politike, ka ndikuar dhe vazhdon të ndikojë negativisht.

Nga ana tjetër, jo pak votues nuk kanë patur mundësi objektive të ushtrojnë të drejtën e votës së tyre për arsye se emrat e tyre nuk gjendeshin në lista ose gjendeshin në lista që nuk i përkisnin zonës së banimit të tyre, ose listat kanë patur pasaktësi të cilat penguan ushtrimin e së drejtës së votës.  Raste të tilla  cënojnë seriziosht të drejtën e shtetasve për të votuar.  Reforma zgjedhore duhet të ketë prioritet krijimin e mundësive reale të cilido votuesi të ushtrojë të drejtën për të votuar.

Saktësimi i listave, plotësimi i boshllëqeve është një nga kërkesat themelore për të realizimin e së drejtës për të votuar. Është koha, që krahas punës që duhet të bëjë Ministria e Pushtetit Vendor dhe Decentralizmit, zyrat e gjendjes civile, qytetarët shqiptarë duhet të sensibilizohen për të shkuar pranë këtyre zyrave dhe për të pasqyruar  ndryshimet e nevojshme  në rregjistrin e tyre themeltar, në rastet e  familjarëve te vdekur, të deklaruar  të zhdukur, etj.

Problem shqetësues dhe më kompleks paraqiten rastet e personave që kanë ndryshuar vendbanimin dhe nuk figurojnë të rregistruar në zonat ku aktualisht ata banojnë. Jo pak banorë të rrethinave të Tiranës ose në zonat urbane janë përballuar dhe mund të  përballen  përsëri  me pamundësinë e tyre për të votuar, për shkak se ata nuk janë të rregjistruar ose për shkak se janë në pamundësi objektive ose subjektive të ndjekin procedurat e rregjistrimit të tyre. Në këtë drejtim, përveç agazhimit të tyre më të madh, organet e qeverisjes vendore mund të krijojnë disa lehtësira lidhur me procedurën e transferimit të gjendjes civile të banorëve të tyre të paregjistruar në zyrat e tyre, ose plotësimit të dokumentacioneve të tjera. Për një pjesë të votuesve me gjendje ekonomike jo të mirë dhe me pamundësi për të paguar tarifat e caktuara për të bërë rregjistrimet do të ishte e udhës reduktimi i këtyre tarifave pse jo edhe  bërja e këtyre procedurave falas. E themi këtë, pasi shpesh herë në takimet me shtetas të tillë, jo pak i përkasin më shumë grupeve sociale të varfra përfshirë këtu edhe Romë dhe egjyptianë, si pengesë për regjistrim është paraqitur pamundësia financiare. Në këtë drejtim, hartimi i akteve përkatëse ligjore dhe nënligjore nga qeveria ose nga organet e qeverisjes vendore që do të mundësonte kryerjen e procedurave të regjistrimit, do të ndihmonte në hartimin e listave të zgjedhësve më të plota.

Nga ana tjetër, kompjuterizimi i të dhënave të gjëndjes civile (atje ku kjo është e mundur) është një avantazh për përmirësimin e informacionit të këtyre zyrave dhe përgatitjen e një rregjistrit të saktë të zgjedhësve. Ky kompjuterizim nuk do të lejojë rregjistrimin e një personi në dy lista ose në dy qytete të ndryshme, si dhe do të mundësojë njohjen me listen e votuesve me qëllim që në rast nevoje të bëhen korrigjimet e nevojshme si dhe dhe për të ditur ku ata do të votojnë.

Rritja e përgjegjësive të personelit të zyrave të gjëndjes civile dhe kontrolli më të mirë i procesit nga eprorët e tyre, moslejimi i rasteve të përjashtimit nga lista ose i futjes në listë të personave që nuk duhet të figurojnë është një aspekt tjetër shumë i rëndësishëm që duhet të mbahet parasysh.  Përveç kësaj, procedura e dorëzimit të listave të përgatitura nga zyrat e gjendjes civile dhe marrja e tyre në dorëzim nga personat që do të përgatisin rregjistrimin e votuesve duhet të jetë e tillë që të shmangë gabimet dhe dëmtimet e listave të përgatitura.

Ndonëse e drejta për të votuar është një e drejtë personale, partive politike u njihet e drejta të ndërhyjnë dhe të bëjnë kërkesa për ndryshime në listat e zgjedhësve.  KSHH –ja  e ka ngritur qysh më parë  me shqetësim këtë problem që u shoqërua me pasoja të dhunshme.  KSHH e konsideron të drejtë dhe të bazuar rekomandimin e OSBE/ODIHR-it që në këtë drejtim të rishikohen dispozitat përkatëse të Kodit Zgjedhor pavarësisht nga fakti se partitë mund ta monitorojnë edhe këtë proces.

Një rrethanë tjetër që jo pak herë i ka hequr mundësinë një votuesi të votojë lidhet me caktimin e qëndrave të votimit dhe lëvizjet e tyre në momentet e fundit, madje edhe gjatë ditës së votimit.  Jo pak votues, siodmos banorë të rinj të zonës dhe aq më tepër të ardhurit nga qytete të tjera, nuk kanë njohuri lidhur me vendndodhjen e qendrës së votimit, por të mos folur këtu edhe për rastet kur qytetarë autoktonë në një zonë nuk dinë numrin e kopshteve ose disa rrugë nuk kanë as emra apo pallatet mund të jenë pa numra.

Probleme të tilla të vogla në dukje janë me pasoja të rënda për ushtrimin e të drejtës së votimit.  Analiza e problemeve të tilla kërkon fillimin e një pune paraprake për të identifikuar mjedise sa më të përshtatshme për qëndrat e votimit dhe për të informuar vendodhjen e tyre në mënyra sa më të kuptueshme për shtresat e ndryshme të votuesve. 

Është paradoksale që në disa zona, ndonëse ka institucione shkollore, kulturore, mjekësore qëndrat e votimit ngrihen në mjedise private.  Kjo përzgjedhje e vendodhjes së qendrës së votimit duhet të jetë një përjashtim dhe jo një përzgjedhje  edhe kur ka mjedise  publike. Në raste të tilla, jo pak here votuesit kanë vënë në diskutim rregullsinë e zgjedhjeve.

Me qëllim që të shmangen probleme të tilla të cilat ndikojnë në mbarëvajtjen e procesit të votimit dhe rregullsinë e votimeve, do të ishte e domosdoshme përcaktimi i studiuar dhe paraprak i zonës së qëndrës së votimit gjë që duhet të dijë qysh më parë edhe vetë zgjedhësi. 

Komisionet e zgjedhjeve – element shumë i rëndësishëm për të pasur zgjedhje të ndershme dhe të pakontestuara

Praktika e zgjedhjeve të organeve të qeverisjes vendore tregoi se komisionet e zgjedhjeve si komisionet e qendrave të votimit dhe komisionet zgjedhore të qeverisjes vendore u treguan mjaft të politizuar, bllokuan procesin, e zvarritën atë. Anëtarë të këtyre komisioneve në të shumtën e rasteve u treguan militantë partish, nuk u vunë në mbrojtje dhe zbatim të ligjit, etj. Ky konstatim është vënë re nga vëzhguesit e Komitetit Shqiptar të Helsinkit. Në raportin e OSBE/ODIHR-it, këtij problemi i është kushtuar rëndësi e veçantë. 

KSHH-ja prej kohësh ka arritur në përfundim se vlen të shikohet procedura e ngritjes së komisioneve më të ulëta me synimin që ato të jenë të paanshme dhe të pavarura, të zbatojnë ligjin dhe jo porositë e dhëna nga partitë. Variantet mund të jenë të ndryshme – mjaft që ato të kontribuojnë në ç’politizimin e tyre.  Zbutja e problemit të politizimit të komisioneve do të bëjë që votuesit të jenë më të sigurt se vota e tyre nuk do të keqpërdoret. Nga ana tjetër, partitë si subjekte që konkurojnë do të ishte më e përshtatshme të mos viheshin edhe në rolin menaxhimit të votës në qendrën e votimit.

Duke folur për komisionet e votimit nuk mund të anashkalojmë edhe përbërjen profesionale të këtyre komisioneve. KSHH-ja gjatë vëhzgimeve ka konstatuar se niveli i komisioneve ka qenë shumë i ulët. Jo në pak raste, anëtarë të komsioneve nuk njihen me procedurën e votimit dhe aspekte të tjera të ligjit zgjedhor. Ka patur edhe raste kur ata pyesnin vëzhguesit se si duhet të vepronin. Nëse mbajmë parasysh edhe rekomandimet e OSBE/ODIHR-it që anëtarët e komisioneve të trajnohen 180 ditë para zgjedhjeve, kjo nënkupton se ato të paktën duhet të ngrihen 8 – 9 muaj para zgjedhjeve dhe se lista e kandidatave për anëtarë komisione duhet të ravijizohet nga muaji shtator- tetor 2004.

Veç sa më sipër, të gjithë anëtarët e komisioneve duhet t’i nënshtrohen një trajnimi të plotë për aspekte të veçanta të kodit zgjedhor dhe sidomos të procesit të votimit. Me qëllim që të shmangen të metat e konstatuara më parë, sugjerojmë që ky problem të shqyrtohet shpejt – të vendoset zgjidhja më racionale në të kundërt do të përsëriten defektet e së kaluarës (militantizëm, politizim, mungesa profesionale, etj.).   Për shkak të kohës së shkurtër që na ndan nga zgjedhjet e ardhshme, një rrugëdalje nga kjo situatë do të ishte përzgjedhja e anëtarëve të komsioneve nga rradhët e intelektualëve, që kanë një kulturë dhe formim të mire si mësues, juristë, punonjës të arsimuar në shkencat sociale dhe fusha të tjera të dijes. Natyrisht mund të sugjeroheshin edhe variante të tjera që do të garantonin më mirë paanësinë dhe pavarësinë e komisioneve zgjedhore.

Një nga shqetësimet e votuesve ka qënë dhe mbetet besimi i tyre tek mënyra e menaxhimit të votës në qëndrën e votimit. Si vëzhgues kemi kontatuar se anëtarë të komisioneve në mjaft raste nga padija ose verbëria politike klasifikonin si vota të pavlefshme vota që realisht ishin të vlefshme ose që nuk ishin në gjendje të numëronin votat në favor një një kandidati. Jo të pakta kanë qënë kontestimet lidhur me objektivitetin e votave që një ose tjetër kandidat kishte marrë në një qëndër votimi.

Kjo mungesë besimi ka ekzistuar jo vetëm midis votuesve, por edhe midis subjekteve zgjedhore. Për të ngjallur besimin midis subjekteve zgjedhore si edhe besimin e vetë votuesve në zgjedhjet e ardhshme do të ishte mirë të praktikohej numërimi i votave në qendër zonë ose prefektura në një lokal publik dhe me transparencë, ku përfaqësues të organizatave vëzhguese vendas edhe të huaja si dhe të medias, të ishin të pranishëm.

Ka kohë që flitet për nevojën e ndryshimit të Kushtetutës lidhur me kompozimin e Komisionit Qëndror të Zgjedhjeve. Ndryshimet në Kushtetutë mund të bëhen nëse çmohet e nevojshme, pasi kushtetuta nuk është tabu, por kjo kërkon vullnet politik sidomos të dy partive të mëdha. Nëqoftëse ky vullnet politik mungon (pavarësisht nga cila palë) mendojmë të kalohet në zgjidhjen tjetër të problemit, të bëhen ndryshime në kodin zgjedhor por gjithmonë në përputhje me kushtetutën.

Nga ana tjetër, diskutohet ngritja e pragut të përfaqësimit të partive politike nga 2.5 për qind të votave të marra në 3 ose më shumë. Gjatë monitorimit të zgjedhjeve KSHH-ja ka arritur në përfundim se të metat e konstatuara nuk e kanë patur të keqen tek pragu i ulët që duhet të plotësojnë partitë. Zhvillimi i demokracisë në Shqipëri emancipimi i shoqërisë dhe nevoja e ekuilibrit midis forcave politike  tregojnë se për disa kohë Shqipëria  ka nevojë edhe për partitë politike më të vogla. Megjithë këtë ky është një problem që u takon ta zgjidhin forcat politike. Siç dihet  zgjedhja e këtij problemi kërkon ndryshim kushtetues.

Përmirësimet në Kodin zgjedhor, atmosfera politike, roli i shoqërisë civile dhe specialistëve në  kryerjen e reformës zgjedhore

KSHH-ja është i shqetësuar për faktin se atmosfera politike vazhdon të jetë e acaruar. Ajo deri në një farë mase ndikon ndikon negativisht edhe në përmirësimet e mëtejshme të Kodit Zgjedhor si dhe në vetë zgjedhjet. KSHH-ja si në këtë fazë edhe në fazën mbas ndryshimeve të Kodit Zgjedhor do të kontribuojë në sensibilizimin e njerëzve për njohjen e tij. Ai mund të jepte kontributin e tij edhe në draftin e ndryshimeve, nëqoftëse do t’i jepej mundësia të njihej me ndryshimet para se ato të kalonin për miratim Kuvendit. Në këtë drejtim, do të donin të sillnin në kujtesën e lexuesit se miratimi i kodit zgjedhor i vitit 2003 nga Komisioni drejt e në Kuvend ishte negativ. Po të veprohej ndryshe disa defekte të Kodit ekzistues mund të parandaloheshin.

Pas miratimit të projekt ndryshimeve në kodin zgjedhor, është e nevojshme ndërmarrja e një veprimtarie konkrete për njohjen e njerëzve të shtresave të ndryshme me aspekte të veçanta të këtij kodi. Gjithashtu, do të sugjeronim që projekti i ndryshimeve të publikohej dhe të bëhej objekt diskutimi dhe debati në rrethe të gjera specialistësh, etj.

Në këtë shkrim menduam të trajtojmë vetëm disa nga problemet që konsiderojmë të rëndësishme nisur nga dëshira për të kontribuar në zhvillimin e zgjedhjeve të lira, demokratike të ndershme dhe të pakontestueshme. Por për të garantuar këtë, nuk mjafton vetëm dëshira. Forcat partiake janë aktorët kryesorë. Në reformën zgjedhore ato që mund të luajnë si rol  pozitiv edhe negativ. Interesat e vendit kërkojnë zbutjen e klimës politike dhe përgatitje serioze për zgjedhjet e ardhshme. Për të gjithë është e qartë se vullneti politik do të shpejtonte këtë proces. Mirëkuptimi, transparenca në reformën zgjedhore, trajtimi i problemeve me objektivitet dhe jo në bazë të interesave të ngushta partiake janë elemente të domosdoshëm që duhet të respektohen nga të gjithë. Në këtë drejtim kontributi i shoqërisë civile dhe i specialistëve të fushave të ndryshme do të kontribuonte gjithashtu për një process zgjedhor që do ta çonin Shqipërinë më pranë Evropës, partner i denjë i organizmave euro-atlantike.

23.07.2004