Komiteti Shqiptar i Helsinkit

OFRUAR ADMINISTRATËS SË BURGJEVE SHQIPTARE NË KUADËR TË PËRMIRËSIMIT TË SISTEMIT TË BURGJEVE NË SHQIPËRI SI EDHE LIDHUR ME SESIONIN KËSHILLIMOR ME DREJTORINË E PËRGJITHSHME TË BURGJEVE

Në kuadër të misionit mbrojtës, sensibilizues dhe edukues mbi të drejtat dhe liritë themelore të njeriut, si edhe me qëllim mbështetjen e autoriteteve shqiptare në përpjekjet e tyre për intesifikimin e reformës së ndërmarrë në institucionet penitenciare dhe për prezantimin e çështjeve prioritare të tilla si punësimi i të dënuarve në këto institucione, në datat 4-8 Qershor 2005, Komiteti Shqiptar i Helsinkit organizoi një sesion tjetër këshillimor me Drejtorin e Përgjithshëm të Burgjeve, një sesionin dy ditor pune me administratën e dy burgjeve pilot, përkatësisht burgut të Rrogozhinës dhe të Peqinit, si edhe një sesion njëditor pune me drejtorët e institucioneve penitenciare në Tiranë dhe me drejtorët e departamenteve të ndryshme në Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve të cilët kanë objekt të punës së tyre politikat e punësimit të të dënuarve dhe trajtimin e tyre.

Në këtë aktivitet, morën pjesë dhe kontribuan me pjesëmarrjen e tyre Z. Engjëll Hysi, Drejtor i Përgjithshëm i Burgjeve, përfaqësues të lartë të Drejtorisë së Përgjithshme të Burgjeve, drejtorët e burgut të Rrogozhinës, të Peqinit, dhe të Kosovës, stafi i nivelit të lartë të dy burgjeve pilot të Rrogozhinës dhe të Peqinit. Ndërsa, në sesionin e fundit të punës morën pjesë përfaqësues të lartë të departamentit të edukimit, të logjistikës dhe të trajtimit në Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve si edhe drejtorët e institucioneve të paraburgimit dhe të riedukimit në Tiranë. Në këtë sesion ofruan ekspertizën e tyre dy ekspertë të huaj përkatësisht Z. Jan van den Brand, Drejtor dhe Koordinator i Marrëdhënieve me Jashtë në Agjencinë Kombëtare Hollandeze të institucioneve të Riedukimit si edhe në të njëjtën kohë ekspert i Këshillit të Europës për Europën Qendrore dhe Lindore dhe Z. Theo Westerout, Drejtor Rajonal në Hollandë, të dy individë me një eksperiencë të gjatë në menaxhimin e institucioneve penitenciare. Në këtë aktivitet, Komiteti Shqiptar i Helsinkit u përfaqësua nga Znj. Edlira Papavangjeli, Koordinatore Programesh.

Gjatë sesionit këshillimor me Drejtorin e Përgjithshëm të Burgjeve, Z. Engjëll Hysi, çështja kryesore që u trajtua ishte çështja e zgjedhjeve parlamentare të 3 Korrikut 2005 dhe mënyra e organizimit të mundësisë të të dënuarve për të votuar. Z. van den Brand shpjegoi sesi ka funksionuar kjo procedurë në Hollandë. Të gjithë të dënuarit që kanë të drejtë të votojnë i dërgohet një letër me anë të së cilës ata mund të mandatojnë një familjar të tyre për të votuar në vend të tyre. Në të gjitha rastet ky person nuk mund të jetë një anëtar i stafit të burgut. Në qoftë se një politikan kërkon të bisedojë me të dënuarit që ndodhen brenda në institucionet e riedukimit, gjë e cila nuk ka ndodhur asnjëherë në Hollandë, administrata e burgut përpiqet për të gjetur mundësitë për realizimin e këtyre takimeve. Eksperti pa nga afër se në përputhje me legjislacionin shqiptar në këtë fushë, drejtorët e burgjeve i kanë krijuar mundësitë reale të dënuarve për të votuar.

Çështja e dytë që u trajtua me Drejtorin e Përgjithshëm të Burgjeve ishte programi “Trajnimi i trajnerëve”. Pas disa diskutimeve u arrit në konsensusin se ky program mund të realizohet sipas këtij formati: 5 ditë trajnim në Tiranë, i realizuar nga dy trajnerë, një specialist me aftësi pedagogjike dhe didaktike dhe një ekspert me njohuri në fushën penale.

Gjatë sesionit të punës që u zhvillua në burgun e Peqinit, çështja kryesore që u trajtua gjerësisht ishte punësimi i të dënuarve. Gjatë leksionit të parë, Z. Jan van den Brand i paraqiti pjesëmarrësve një prezantim të përgjithshëm lidhur me këtë çështje të rëndësishme, kuadrin ligjor dhe filozofinë për konceptin e punësimit të të dënuarve.

Më konkretisht në paragrafët e mëposhtëm do të gjeni disa çështje të rëndësishme të këtij leksioni:

Kur bëhen analiza rreth të dënuarve ekziston një diversitet i madh; krime të ndryshme të kryera prej tyre (krime seksuale, vrasje, korrupsion, trafikim lëndësh narkotike e të tjera si këto), diversitet në prejardhjen e tyre etnike dhe fetare, diversitet në moshë etj. Nga ana tjetër, ju mund të gjeni vetëm disa ndryshime të vogla që paraqiten në strukturën e jetesës së tyre. Pjesa më e madhe e të dënuarve kanë një histori dramatike; janë persona të varur nga droga, kanë nivel të ulët arsimimi, një rutinë ditore të ndërtuar keq, mungesë normash dhe vlerash morale si edhe vetëm disa aftësi të pakta komunikuese. Sigurisht që ka përjashtime të tilla siç janë rastet e shkelësve të ligjit për veprën penale të inçestit ose krime të tjera seksuale si pedofilia etj.

Në rast se ju përpiqeni të kompesoni të gjitha këto probleme në burg atëhere ju duhet t’i ofroni atyre një sërë aktivitetesh. Në të njëtën kohë ju duhet të kuptoni se një burg nuk është një institucion trajtimi, pra me fjalë të tjera nuk është një spital por një institucion që i shërben interesave publike. Janë pak elementë të rëndësishëm që ne përpiqemi të arrijmë me çdo të dënuar: disiplina, rutina e përditshme, zvogëlimi i përdorimit të lëndëve narkotike dhe alkolike, marrja e një ushqimi të shëndetshëm.

Pse është shumë e rëndësishme për t’i mësuar të dënuarit për të patur një aktivitet ditor efektiv? Përgjigjja është e thjeshtë: shumë të dënuar jetojnë një jetë të pakontrolluar dhe të egër. Për shumë prej tyre nata është ditë dhe e kundërta; ata konsumojnë një ushqim të keq.

Puna është aktiviteti më i mirë që administrata e burgut mund t’i ofrojë të dënuarve. Për këtë mjafton po të vështrojmë veten tonë: a nuk është e vërtetë që ndonjëherë ne punojmë më shumë se 40 vjet në jetë ? Kur të dënuarit vijnë në burgje ata shpesh nuk kanë ose kanë shumë pak përvojë në tregun e punës dhe në shumicën e rasteve vështirë të kenë ndonjë profesion të caktuar.

Kuadri ligjor për punësimin dhe referenca të tjera në literaturën ndërkombëtare

Në qoftë se i referohemi publikimeve në gjuhën shqipe ju lutemi konsultohuni me librin “Si t’i bëjmë normat e zbatueshme”: faqe 131, ku i referohet Rregullave Europiane të Burgjeve duke nisur me nenin 71. Nëse i referohemi Rregullave Hollandeze të Burgjeve ju mund të gjeni një nen: nenin 47 lidhur me punësimin e të dënuarve në institucionet penitenciare. Kjo nuk nënkupton që ne mendojmë se punësimi i të dënuarve nuk është i rëndësishëm: e kundërta është realitet. Ashtu siç e përmendëm më lart, në nenin 47 janë përmendur vetëm rregullat themelore. Detajet lidhur me punësimin janë rregulluar me akte nënligjore ministeriale (protokolle, urdhëra të Ministrit). Kjo është e bazuar në arsyen e thjeshtë pragmatiste se është shumë e lehtë të ndryshosh aktet nënligjore se sa vetë ligjet. Sigurisht, që është e qartë se shpërblimi i punës së dënuarve dhe kushtet e punësimit janë rregulluar në nivel kombëtar. Mënyrat e gjetjes së tregut për punësim si edhe dhe aspektet e tjera organizative të punës janë përgjegjësi e drejtuesve të burgjeve të veçanta. Në këtë kontekst eksperti iu referua situatës në Republikën Çeke[1].

Libri udhëzues i Andrew Coyle “Drejtimi i burgut nga këndvështrimi i të drejtave të njeriut” trajton gjithashtu në faqet 85/89 çështje të tilla si shpërblimi ose paga e të dënuarve, gjetjet e mundësive për punësimin e të dënuarve nga prespektiva menaxheriale etj. Eksperti theksoi faktin se kuadri ligjor shqiptar lidhur me çështjen e punësimit të të dënuarve është duke iu nënshtruar ndryshimeve nga pikëpamja e përmirësimit të dispozitave ligjore dhe duke u mbështetur mbi këtë ide pjesëmarrësit e sesioneve të punës dhe ekspertët ofruan përvojën e tyre dhe rekomandimet përkatëse për rastin e Shqipërisë.

Organizimi i punësimit ka edhe rrjedhoja (pasoja) në disa aspekte të tilla si:

Pas këtij leksion pjesëmarrësit në sesionin e punës u ndanë në dy grupe pune dhe punuan për çështjet e mëposhtme:

Përgjigjet e marra nga grupet e punës ishin shumë pozitive. Pati një konsensus të gjerë lidhur me nevojshmërinë dhe dobishmërinë e punësimit të të dënuarve. Përsa i përket çështjes së organizimit të punës, pjesëmarrësit e kishin më të vështirë për t’u përgjigjur. Përfshirja e stafit të specializuar ishte e rëndësishme në organizimin e punësimit të të dënuarve si edhe gjithashtu dhe kombinimi i punës me trajnimet profesionale duhet të jenë pjesë e programit të punësimit të të dënuarve.

Gjatë ditës së dytë të sesionit të punës me administratën e dy burgjeve pilot, përkatësisht të burgut të Rrogozhinës dhe të Peqinit, Z. Theo Westerout prezantoi një leksion lidhur me një vështrim të përgjithshëm mbi punësimin në Hollandë, politikat e punësimit të të dënuarve, si edhe një program ditor të të dënuarve në një institucion të veçantë riedukimi, vendin që zë puna në këtë program ditor, ndryshimet e fundit në programin e punësimit të të dënuarve, ndryshimet në aspektin organizativ dhe strukturor etj. Pjesëmarrësit u prezantuan me shembuj konkretë dhe praktikat më të mira lidhur me situatën e punësimit të të dënuarve në Hollandë.

Pas këtij prezantimi dhe këtij fjalimi konkret, pjesëmarrësit punuan në dy grupe pune të ndryshme lidhur me 4 çështje kryesore për çdo grup pune. Më poshtë po ju paraqesim pyetjet e ngritura dhe përgjigjet e anëtarëve të grupeve të punës.

1. Cilin sistem të programit ditor të të dënuarve preferoni ju për punësimin e të tyre dhe pse?

Në përputhje me rregullat kombëtare dhe ndërkombëtare sistemi i burgjeve duhet t’i sigurojë të dënuarve disa aktivitete të detyrueshme të tilla si ajrimin, aktivitete sportive, vizitat me familjarët, kushtet higjenike dhe bibliotekën. Kjo mund të çojë në marrjen e një sërë masash të karakterit organizativ. Duke marrë në konsideratë këto faktorë të ndërlikuar dhe përgjegjësitë, administrata e burgut mund të bëjë një zgjedhje ndërmjet: a) një program punësimi gjatë gjithë ditës me shumë probleme; b) një program gjysëm ditor pune; c) një program pune vetëm për personat e motivuar.

Pjesa më e madhe e pjesëmarrësve preferonin të zbatonin sistemin hollandez, i cili është organizuar në një mënyrë të tillë që siguron punësimin e të gjithë të dënuarve si dhe është një program gjysëm ditor pune. Kjo zgjedhje e tyre është e motivuar për shkak të arsyeve organizative dhe duke qënë se ky sistem do të ishte më shumë efektiv për sistemin shqiptar.

2. Aktiviteti i punësimit ka nevojë të rregullohet me rregulla dhe rregullore: si mendoni do të ishte më shumë efektive rregullimi i punësimit të të dënuarve në nivel kombëtar ose në nivel lokal ose një kombinim i të dyjave?

Rrethanat në burgje mund të ndryshojnë: kjo është arsyeja për të patur më shumë të zhvilluara rregullat lokale, por nga ana tjetër, dikush mund të thotë: përse duhet të bëhen dallime ndërmjet burgjeve të ndryshme dhe pse të mos punohet me një akt kombëtar ose një ligj për punësimin e të dënuarve në burgje.

Sipas pjesëmarrësve duhet të bëhet një kombinim i rregullave kombëtare dhe lokale lidhur me punësimin e të dënuarve. Kështu, më konkretisht, rregullat lidhur me pagën ose shpërblimin e të dënuarve si edhe lidhur me numrin maksimal të orëve të punës dhe rregullat e sigurisë duhet të rregullohen me një protokoll, urdhër ministror në një nivel kombëtar; ndërkohë që në përputhje me legjislacionin kombëtar duhet të miratohen akte nënligjore lokale lidhur me punësimin e të dënuarve për çdo burg duke marrë në konsideratë specifikat e çdo institucioni penitenciar.

3. Cili është mendimi juaj lidhur me pagën ose shpërblimin e të dënuarve? Cila do të ishte alternativa që duhet adoptuar për kontekstin shqiptar?

Në qoftë se i referohemi situatës në vende të ndryshme (për këtë i referohemi librit të Andrew Coyle “Drejtimi i burgut nga këndvështrimi i të drejtave të njeriut” faqe 85/89 si edhe gjithashtu artikullit lidhur me situatën çeke) ju mund të shikoni se ka mundësi të ndryshme lidhur me sistemin që mund të adoptohet për shpërblimin e të dënuarve që punojnë. Ka disa modele lidhur me pagesën e të dënuarve:

a) dhënia e një pagese të plotë njëlloj sikur i dënuari të ishte punësuar jashtë institucionit të riedukimit me kusht që i dënuari të kujdeset për familjen e tij;

b) dhënia e një pagese të plotë me kusht që i dënuari të paguajë 65 % të pagës së tij burgut me qëllim për të mbuluar shpenzimet e burgut për trajtimin e tij;

c) dhënia e një pagese simbolike njëlloj si zbatohet në Hollandë që shërben më tepër si “pare xhepi’ dhe jo si një pagë në formën e “rrogës”.

Pjesëmarrësit në këtë sesion pune propozuan një model të ri i ashtuquajturi “modeli shqiptar” sipas të cilit të dënuarit e punësuar duhet të paguhen me rrogë të plotë me kusht që një pjesë e saj të jetë një formë kontributi ose përgjegjësie që të dënuarit kanë për familjen e tyre, një pjesë e rrogës duhet t’i shkojë burgut për të mbuluar shpenzimet për mbajtjen e tyre si dhe pjesa e mbetur t’i përkasë të dënuarit si “pare xhepi”.

4. Cila politikë duhet ndjekur për të siguruar mundësitë e punësimit të të dënuarve? Kush duhet të ketë përgjegjësi për këtë: Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve ose institucioni i riedukimit ose një kombinim i përgjegjësisë së këtyre dy strukturave?

Është shumë e rëndësishme për të punuar me kompani ose me fabrika private. Nga ana tjetër, mjedisi ose konteksti konkret në burgje ndryshon nga një burg në një tjetër. Është gjithashtu e rëndësishme ngritja e fabrikave nga vetë institucioni i riedukimit që mund të jenë punishte të llojeve të ndryshme dhe e fundit por jo nga rëndësia është organizimi i një sërë aktivitetesh brenda vetë burgut të tilla si pastrimi i ambjenteve të burgut, lavanteria, guzhina, mirëmbajtja e ndërtesës etj. Një pjesë e këtyre nismave në këtë fushë tashmë janë marrë nga administrata e burgjeve shqiptare në disa burgje të veçanta, por tani është koha për të menduar në kuadrin e një sistemi të punësimit të të dënuarve në institucionet penitenciare shqiptare.

Pjesa më e madhe e pjesëmarrësve ishin për një bashkërendim të përgjegjësive të përbashkëta, pra të departamentit përgjegjës në Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve dhe institucioneve të veçanta të riedukimit për shkak se në fakt situata dhe mundësitë në burgje janë të ndryshme. Disa burgje kanë më shumë mundësi për punë bujqësore dhe disa të tjerë për punë industriale ndërkohë pjesa tjetër e burgjeve mund të ofrojnë mundësi të vetat për ngritjen e punishteve dhe krijimin e vendeve të punës për të dënuarit.

5. Si duhet vepruar kur brenda institucionit të riedukimit nuk ka punë për të punësuar të dënuarit dhe nuk ka para për t’i paguar ata?

Kjo është një pyetje e komplikuar. Në varësi të parimeve që janë zgjedhur, një rregullore është e nevojshme që të miratohet sidomos kur të afërmit jashtë burgut janë të varur financiarisht nga të afërmit e tyre që gjenden në burg.

Përgjigja e pjesëmarësve për këtë pyetje ishte se është përgjegjësi e qeverisë për t’u kujdesur për këtë situatë dhe për të parashikuar garanci ligjore për të afërmit dhe anëtarët e familjeve të të dënuarve në një kohë kur kryefamiljari është duke vuajtur dënimin në burg.

6. A është e mundur që të dënuarit të shesin produkte të përgatitura prej tyre si produkte artizanale, produkte të bëra me dorë, produkte druri, ose objekte konkrete, mobilje dhe piktura publikut të gjerë? Nëse po, a lejohen ata që të mbajnë lekët e përfituara nga shitja e këtyre objekteve?

Vende dhe burgje të ndryshme veprojnë në mënyra të ndryshme lidhur me këtë çështje. P.sh. të dënuarit mund të përgatisin këto objekte në kohën e tyre të lirë ose në kohën e punës.

Sipas pjesëmarrësve kur organizohen aktivitete të tilla do të ishte shumë pozitive nëse këto do të përfshihen në kohën e punës të të dënuarve dhe përfitimet e marra prej tyre duhet të konsiderohen si të ardhura të vetë të dënuarve të cilat duhet të rregullohen sipas të njëjtave rregullave që rregullohen dhe të ardhurat e të dënuarve të tjerë.

7. Si duhet vepruar kur një i dënuar që është duke ndjekur një kurs të specializuar edukimi duhet të trasferohet nga një burg në një tjetër?

Kjo çështje i përket një situate në të ardhmen pasi sistemi i punësimit të jetë zbatuar në burgje të ndryshme të Shqipërisë. Pjesëmarrësit të gjithë ndanë mendimin se në një rast të tillë të dënuarit nuk duhet të trasferohen, fillimisht ai ose ajo duhet të mbarojë kursin e nisur profesional. Ata ranë dakort me sugjerimin e dhënë të ekspertit në këtë kontekst.

8. A duhet të dënuarit që janë pjesëmarrës në një trajnim profesional ose edukativ të fitojnë të njëjtën shumë parash si të dënuarit e tjerë që punojnë në punishte dhe që kryejnë një punë më të specializuar?

Në fillim kjo ishte një pyetje e ndërlikuar për pjesëmarrësit dhe reagimi i parë ishte negativ. Por pas shpjegimeve dhe komenteve shtesë të ekspertëve lidhur me specifikat dhe shpenzimet e punishteve, të gjithë pjesëmarrësit ranë dakort në të njëjtin mendim se duhen adoptuar të njëjtat rregulla dhe e njëtja shumë pagese për ata të dënuar që ndjekin kurse profesionale (shih shembullin Çek).

Përveç çështjeve kryesore të theksuara më lart, nga grupet e punës në këtë sesion pune u trajtua një shqetësim shtesë dhe themelor siç ishte klasifikimi i të dënuarve në rregjime të ndryshme pasi gjykata përcakton masat me burgim të tyre. Në përputhje me legjislacionin shqiptar, gjykata ka gjithashtu kompetencë për të klasifikuar të dënuarit sipas rregjimit të përshatshëm të institucioneve penitenciare për të kryer dënimin e përcaktuar në vendimin gjyqësor të formës së prerë. Ekspertët sollën modele të ndryshme nga Europa Perëndimore dhe Lindore në të cilat ishte kompetencë e Drejtorisë së Përgjithshme të Burgjeve për t’i vendosur të dënuarit në burgje, jo vetëm në përputhje me krimin që ata kishin kryer, por në të njëtën kohë edhe në përputhje me personalitetin e tyre, karakteristikat dhe profilin e rrezikshmërisë shoqërore të tyre. Në Shqipëri gjyqtarët dhe prokurorët kanë një pushtet të gjerë në procesin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor të dënimit me burgim të të dënuarve. Ekspertët sugjeruan se është e nevojshme një diskutim në qarqe specialistësh, në një forum të gjerë ndërmjet profesionistësh të fushës të tillë si prokurorë, gjyqtarë, punonjës të administratës së burgjeve etj., dhe politikanë e parlamentarë për të rishikuar këto kompetenca që parashikon ligji dhe për t’i lënë më shumë kompetenca administratës së burgjeve lidhur me ekzekutimin e vendimeve me burgim.

Gjatë ditës së fundit të punës me përfaqësues të Drejtorisë së Përgjithshme të Burgjeve dhe drejtorët e institucioneve të paraburgimit dhe të riedukimit në Tiranë, Z, Jan van den Brand vuri në dijeni pjesëmarrësit lidhur me të gjithë rezultatet e arritura, sugjerimet dhe komentet e administratës së tre burgjeve lokale pjesëmarrëse në këtë sesion pune, lidhur me çështjen e punësimit të të dënuarve. Rekomandimet konkrete të dhëna nga administrata e institucioneve lokale ishin shumë të rëndësishme dhe të nevojshme për strukturat politikbërëse që punojnë në Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve, për këtë çështje.

Nga ana tjetër, KSHH-ja dhe ekspertët e tij ndanë të njëjtin mendim, se duke punuar në këtë mënyrë për të përthithur komentet dhe sugjerimet e stafit të institucioneve lokale dhe trasmentimi i tyre stafit pergjegjës në zyrën qendrore në Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve, për miratimin e politikave të reja dhe për zhvillimin e politikave ekzistuese në fushën e punësimit të të dënuarve ëshë një metodë e përshtatshme për të patur mbështetjen e stafit që punon në nivelet lokale. Krahas kësaj, kjo metodë gjithpërfshirëse forcon respektin për punonjësit që punojnë në nivelin bazë, për të marrë në konsideratë mendimin e tyre për një çështje kaq të rëndësishme siç është punësimi i të dënuarve. Pjesëmarrësit nga Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve ndanë të njëjtin mendim dhe vlerësuan komentet e dhëna nga kolegët e tyre. Në fakt Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve e ka zbatuar këtë metodë në një studim paraprak fizibiliteti që ata kanë bërë lidhur me gjetjen e mundësive të punësimit në të cilat ata kanë përfshirë institucionet lokale me qëllim për të vendosur politika të përgjithshme lidhur me krijimin e mundësive të punësimit të të dënuarve.

Të gjithë pjesëmarrësit, ekspertët dhe organizatorët i vlerësuan këto aktivitete si të sukseshme për objektivat e vendosura.

Znj. Edlira Papavangjeli, Koordinatore Programesh në Komitetin Shqiptar të Helsinkit

[1] Për më shumë informacion lidhur me sistemin e punësimit në institucionet penitenciare në Çeki ju lutem lexoni artikullin e fotokopjuar bashkëngjitur këtij raporti në gjuhën angleze.

RAPORT