RAPORT MBI

 RAUNDIN E PARE TË VEZHGIMEVE TË PROCESIT PARAZGJEDHOR PËR ZGJEDHJET VENDORE, 18 SHKURT 2007

Tiranë, më 13 shkurt 2007

1. Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KHH-ja) është angazhuar në vëzhgimin e ecurisë së procesit parazgjedhor në disa zona zgjedhore të bashkive: Tiranë, Gjirokastër, Fier, Durrës, Elbasan, Shkodër, Vlorë, Korçë dhe në komunat e Dropullit, Cepos dhe Odries, Belsh, Cërrik, Shirgjan, Bradashesh, Labinot Fushë, Drenovë, Gjergjan, Spitallë dhe Shkozet.

2. Objekt i këtij vëzhgimi ishin: shpallja e listave paraprake dhe përfundimtare në afatin e përcaktuar nga ligji, vendosja e tyre në vende publike, të dukshme dhe të aksesueshme nga zgjedhësit, interesimi i zgjedhësve për listat, ushtrimi i të drejtës së ankesës ndaj parregullsive në lista, vëzhgimi i elementëve të fushatës elektorale, ngritja e komisioneve të qëndrave të votimit dhe trajnimi i anëtarëve të tyre.

3.  KSHH-ja është e mendimit se ecuria e procesit zgjedhor në përputhje me ligjin  dhe  sipas standarteve të kërkuara  ndikojnë fuqimisht në  ushtrimin e së drejtës së votës dhe në realizimin e zgjedhjeve sipas standartave të kërkuara. 

4. Shpallja e listave paraprake dhe përfundimtare  ka paraqitur probleme. Vonesa në shpalljen e listave varionin nga  5 – 9 ditë dhe deri më datë 30 janar 2007 kishte qëndra votimi ku listat nuk ishin shpallur. Si rrjedhim u reduktua koha e njohjes së zgjedhësve me to dhe si pasojë edhe ankimet tek kryetari i njësive të qeverisjes vendore dhe në gjykatë.

5. Listat përfundimtare nuk janë shpallur në afatin e përcaktuar (8 shkurt 2007) në shumicën e KZQV- ve të vëzhguara. Votuesve u është kufuzuar edhe më shumë mundësitë për verifikimin e emrave në liste dhe mundësitë për t’iu drejtuar gjykatës

6. Në përgjithësi, vendosja e listave paraprake dhe  përfundimtare është bërë në vende të dukshme.  Megjithatë, në disa bashki dhe komuna janë hasur probleme. Në disa zona listat janë vendosur në ambjente të brëndshme të shkollave, kopshteve, lokale private, posta, etj, të cilat nuk mund të shihen fare gjatë gjithë ditës ose qëndrojnë të mbyllura në pjesën më të madhe të saj, duke  i mohuar votuesve të drejtë e verifikimit të emrave në listë. Kjo situatë është hasur në shumë bashki dhe komuna.

7. Ka patur raste që listat janë shpallur në vende të papërshtatshme dhe kanë qënë të vështira për tu lexuar për shkak të vendosjes në lartësi dhe distanca të mëdha, me gërma të vogla, aspak të lexueshme dhe të verifikueshme nga zgjedhësit, etj, ose janë janë vendosur në vënde të pambrojtura dhe listat janë grisur. Në një qëndër të votimit në Fier ishte vendosur si listë paraprake, lista përfundimtare e zgjedhjeve të 3 korrikut 2005. Problem mbetet dhe ndryshimi i vendeve në të cilat shpallen listat paraprake, pasi kjo krijon problem pasi shumë qytetarë janë mësuar me vendet e shpalljes së listave të votimit. Në disa raste, pronarët  e lokale private nuk kanë lejuar afishimin e listave për disa arsye, ndër të cilat përmëndet dhe pagesa.

8. Interesimi i zgjedhësve për listat paraprake ishte tepër i ulët dhe kjo vihej re pothuajse në të gjitha zonat zgjedhore të vëzhguara. Interes më të lartë tregojnë të moshuarit të cilët gjenden përpara listave të votimit të shpallura në vendet e caktuara.

9. Nga vëzhguesit tanë kemi njoftime se interesimi i zgjedhësve edhe për listat përfundimtare është relativisht i ulët. Arsyet mund të jenë të shumta. Ndoshta ata janë të bindur se emri i tyre figuron në listë. Por nuk përjashtohet edhe mundësia që ata ende nuk janë njohur me procedurat ligjore lidhur me korregjimin e listave.

10. Vonesat në shpalljen e listave paraprake dhe ato përfundimtare janë me pasoja të dëmshme. Deri në ditën e zgjedhjeve mbeten 4-5 ditë. Zgjedhësit duhet të njihen me këto lista dhe po të jetë rasti të ushtrojmë të drejtën e ankimit, ndryshe mund të mbeten pa votuar.

11. Edukimi ligjor i votueve dhe sensibilizimi i tyre është i ulët. Megjithë spotet televizive për edukimin zgjedhor të shtetasve të inicuar nga KQZ-ja kanë qënë të vazhdueshme, mendojmë se ai nuk është i kapshëm dhe i kuptueshëm nga të gjithë, sidomos në  kushtet e ndryshimit të kodit të zgjedhor dhe të dokumentacionit të votimit. Megjithëse KSHH-ja botoi një numër të konsiderueshëm fletëpalosjesh, suplemente në tre organe shtypi, me gjuhë të thjeshtë për çështjet zgjedhore si dhe kanë dhënë sqarime për aspekte të ndryshme të votimit, mendojmë se veprimtari të tilla janë të pamjaftueshme.

12. Pothuajse në të gjitha bashkitë dhe komunat e vëzhguara ka persona të cilat ankohen se nuk kanë gjetur emrat në listat. Kjo është vënë re më shumë në bashkitë Gjirokastër Vlorë, Korçë, Shkodër dhe Tiranë. Megjithatë, shtetasit nuk kanë patur informacionin e duhur për të bërë ankesë – kërkesë te Kryetari i bashkisë ose njësisë vendore ose komunës. Numri i ankesave të rregjistruara ka qënë i ulët në të gjitha bashkitë dhe komunat e vëzhguara. Zgjidhja e tyre në shumicën e rasteve nuk ka patur probleme, pasi kanë qënë ngaterrime në emër ose mbiemër, datëlindja, emri me mbiemrin, etj.  Në disa raste është refuzuar dhënia informacioneve rreth numrit të ankesave nga disa njësi bashkiake.

13. Në disa zona janë vënë re që listat përmbajnë emra të shtuar, të personave të vdekur, persona të larguar me banim në qytete të tjera. Kjo u vu re në Komunën e Drenovës - Gjirokastër, në disa zona të Tiranës, etj. Problem mbetet fakti që persona të të njëjtës familje e gjejnë emrin në qëndra votimi të ndryshme. Kjo është vënë re më së shumti në Tiranë dhe në Durrës.

14. Nga vëzhgimet dhe takimet me zgjedhësit, rezulton se mjaft zgjedhës nuk kanë të qartë ndryshimet që janë bërë në Kodin Zgjedhor lidhur me çertifikatat e lindjes të lëshuara para dhe mbas datës 1 nëntor 2006. Sipas mendimit tonë, më problematike është procedura që duhet të ndjekin votuesit që kanë çertifikata lindjeje të lëshuara para 1 nëntorit 2006. Del nevoja urgjente që media e shkruara dhe elektronike, shoqatat joqeveritare dhe të gjithë ata që janë ngarkuar drejtëpërdrejtë ose jodrejtëpërdrejtë me zgjedhjet t’ua bëjnë të qartë këto çështje votuesve gjatë ditëve të mbetura para  ditës së zgjedhjeve. Puna individuale, shtëpi më shtëpi mund të ishte më e efektshme. Në të kundërtën ditën e zgjedhjeve mund të ndeshemi me raste të papëlqyeshme dhe të palejueshme.

15. Zyrat e gjendjes civile po punojnë me  orar të zgjatur.  Megjithatë vihen re rradhë të gjata sidomos në Vlorë dhe Korçë.

16. Elementë me rëndësi të fushatës elektorale janë posterat dhe krijimi i lehtësirave të vendosjes së tyre. Në përgjithësi posterat janë vendosur jo vetëm në vendet e caktuara nga organet e qeverisjes vendore, por  më së shumti në vende të tjera të pamiratuara. Shumë prej tyre, të vendosura në vende të papërshtatshme janë grisur ose janë vendosur postera të një kandidati mbi atë të kandidatit tjetër. Kjo vihet re pothuajse në të gjitha zonat zgjedhore në të cilat është shtrirë vëzhgimi. Vendosja dhe heqja e posterave janë bërë shkak për incidente mes simpatizantëve të forcave politike.

17. KSHH-ja po vëzhgon fushatën e kandidatëve. Në përgjithësi  në pjesën e dytë të saj ka shpalosje alternativash, por ka edhe gjuhë urrejtjeje, cënim të së drejtës së privatësisë, ka premtime të ekzagjeruara, realizimi i të cilave nuk varet nga organet  e qeverisjes  vendore. Ka incidente me spotet propagandistike. Ndonëse organet e qeverisjes vendore sipas ligjit caktojnë vendet publike – vendime të tilla duhen respektuar.  Ka një  tifozllëk dhe militantizëm të theksuar të cilat e bëjnë situatën zgjedhore konfliktuale. Kandidatën e  partive të ndryshme politike kanë përdorur kundëreklamën për fushatën e tyre. Në  ndonjë zonë zgjedhore janë rregjistruar raste kur drejtues të institucioneve i kanë ushtruar presion vartëseve të tyre të votojnë për një koalicion të caktuar.

18. Transparenca financiare për fushatën zgjedhore nuk është bërë ende publike. Kemi përshtypjen se fushata shoqërohet me shpenzime të mëdha dhe kandidatën nuk po repsktojnë detyrimin ligjor dhe  Kodin e Sjelljes të miratuar prej tyre.

19. Komisionet zonale të qëndrave të votimit (KZQV-të)  në përgjithësi kanë funksionuar. Por ka prej tyre, ku anëtarët  jo në të gjitha rastet ndodheshin në vendin e caktuar të punës.

20. Lidhur me funksionin e tyre ka edhe probleme të tjera shqetësuese që kërkojnë zgjidhje të shpejtë, sidomos në drejtim të zbatimit të ligjit dhe mosbindjes së urdhërave partiake. Një rol tepër të rëndësishëm në kapërcimin e problemeve dhe situata konfliktuale luajnë partitë politike. Nuk duhet nënvlerësuar roli i pazëvendësueshëm i komisioneve zgjedhore që janë të ngarkuara me ligj të administrojnë zgjedhjet. Nëse ato do të  paraqesin mangësi profesionale, nëse anëtarët e tyre do të veprojnë si partiake dhe nën diktatin partiak (sic shpesh ka ndodhur në të kaluarën), vështirë të arrihen standartet e kërkuara në zgjedhjet e 18 shkurtit 2007.

21. Dje në datën 12 shkurt 2007, KQZ-ja dha alarmin: KQV-të që duhet të ngriheshin 10 ditë para datës së zgjedhjeve nuk janë ngritur në pjësën më të madhe të vendit sepse partitë politike nuk kanë paraqitur në KQV-të propozimet përkatëse. Në të gjithë vendin ka 4721 qëndra votimi që do të përbëhen nga 66094 antarë dhe sekretarë të këtyre komisioneve. Ende nuk dihet kur do të ngrihen këto komisione dhe si rrjedhim kur dhe si do të bëhet  ose do të arrihet të bëhet trajnimi i tyre.

22. Partitë politike flasin dhe bëjnë deklarata se zgjedhjet do të zhvillohen në mënyrë të atillë që të arrihen standartet ndërkombëtare. Pavarësisht nga deklaratat e mësipërme, fakti se komisionet bazë të votimit nuk janë ngritur si dhe fakti tjetër se mundësitë për trajnimin e tyre do të jetë mjaft i kufizuar, madje edhe formal nuk mund të mos reflektojë negativisht në arritjen e standarteve. Ndryshimet që iu bënë Kodit Zgjedhor, siç dihet kanë rritur dhe e kanë bërë më delikat rolin e KQV-ve në këtë process zgjedhor.

23. Grupet e numërimit janë gjithashtu një problem tepër i rëndësishëm. Sipas udhëzimit të KQZ-së datë 18.01.2007, subjektet zgjedhore përkatëse duhet të paraqesin propozimet e tyre për këto grupe pune në KQV-të 10 ditë përpara ditës së zgjedhjeve, ndërsa sot 4 ditë para ditës së zgjedhjeve propozime të tilla nuk janë bërë.

24. Mosngritja e komisioneve të numërit të votave (Sipas ligjit këto grupe duhet të ngrihen 2 ditë para ditës së zgjedhjeve). Afërsisht 35000 persona duhet të identifikohen, verifikohen dhe të trajnohen për të qënë anëtarë të këtyre komisioneve. Mungesa e trajnimit ose trajnimi i shpejtuar, formal cënon arritjen e standarteve. Mjafton të përmendim faktin se antari i grupit të numërimit vec të tjerave duhet të njohë edhe atë pjesë të ligjit ku bëhet fjalë se çfarë konsiderohet fletë votimi e vlefshme dhe çfarë konsiderohet e pavlefshme. Të mos harrojmë se në zgjedhjet e mëparshme numri i fletëvotimeve të pavlefshme ka qënë relativisht i madh.

25. Partitë politike, për arsye të ndryshme, vazhdojnë të tërheqin dhe të zëvendësojnë në KZQV-t anëtarë të propozuar prej tyre. Pasojat e lëvizjeve të tilla janë të dëmshme, pasi zëvendësuesit e anëtarëve mbeten të patrajnuar. Ndaj i bëjmë thirrje partive politike që të veprojnë me seriozitet dhe të vlerësojnë me përgjegjshmëri një situatë të tillë.

26. Pjesëmarrja në votime është një moment që duhet të vlerësohet me vemendje të veçantë. Kërkohet një punë e gjithanshme ndërgjegjësuese. Në këtë drejtim mendojmë se po punohet relativisht pak.

27. Dje në datën 12 shkurt 2007, KSHH-ja e pa të arsyeshme të dalë me një deklaratë publike lidhur me disa incidente që kanë ndodhur gjatë fushatës. Mund të themi vetëm se incidente të tilla e acarojnë situatën politike dhe mund të shoqërohen me pasoja të dëmshme. Angazhimi i partive politike dhe ai i forcave të policisë së shtetit mund të kontribuonin në parandalimin e tyre.

28. Media e shkruar dhe roli i saj në fushata zgjedhore është i  mjaf i rëndësishëm. Nga monitorimi i disa mediave të shkruara gjatë periudhës 20 Janar – 12 Shkurt 2007 ka rezultuar se: gazetat kryesore politike partiake, të pozitës dhe të opozitës përdorin në mënyrë sistematike gjuha e akuzave të urrejtjes. Në artikujt që shkruhen ngrihen në mënyrë të vazhdueshme akuza për mashtrime, korrupsion, vjedhje e shpërdorime të pushtetit ndaj kandiatëve për organet e qeverishjes vendore. Gjuha e urrejtjes është e përqëndruar kryesisht për dy kandidatët kryesorë për Bashkinë e Tiranës.

29. Në kuadër të pasqyrimit të fushatës zgjedhore, gjuha e urrejtjes ka gjetur vend edhe në gazetat jo-politike. Ata pasqyrojnë shqteësimet e vëna re në fushatë, akuzat e ndërsjella mes kandidatëve, incidentet e ndodhura. Media e shkruar nuk ka i ka kushtuar vemendjen e duhur  problemeve me listat.

30. Në prag të afrimit të ditës së zgjedhjeve, vullneti politik lë shumë për të dëshiruar. Ai nuk mund të jetë shkopi magjik për zhgjidhjen e çështjeve, por nga ana tjetër, me shkelje të ligjit nuk mund të arrihet ose të kërkohen zgjedhje të lira dhe të ndershme brenda standarteve ndërkombëtare.