Përdorimi sistematik dhe i unifikuar i sistemit të lejeve në institucionet e ekzekutimit të dënimeve me burgim

20.06.2007

Në datën 7 Qershor 2007, Komiteti Shqiptar i Helsinkit organizoi një tryezë të rrumbullakët lidhur me sistemin e lejeve në institucionet e ekzekutimit të dënimeve me burgim (I.E.D.P)[1]. Objektivi kryesor i tryezës ishte diskutimi i kësaj çështjeje dhe hartimi i disa rekomandimeve kryesore lidhur me garantimin e funksionimit sa më normal, të unifikuar dhe sistematik të sistemit të lejeve në I.E.D.P-të. Zhvillimi i një aktiviteti të tillë ishte kërkuar kohë më parë nga vetë Ministria e Drejtësisë për shkak të problematikës që ka hasur në praktikë zbatimi i sistemit të lejeve në burgjet shqiptare. Në tryezë morën pjesë përfaqësues nga Ministria e Drejtësisë, Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve si dhe të gjithë drejtorët e burgjeve shqiptare. Në këtë aktivitet ofruan ekspertizën e tyre ekspertët z. Jan van den Brand[2] dhe z. Peeter Naks[3]. Znj. Edlira Papavangjeli, Koordinatore Programesh moderoi këtë veprimtari.

Ekspertët theksuan se dhënia e lejeve të dënuarve duhet të jetë pjesë e programit të trajtimit të të dënuarve dhe planifikimit të dënimit të tyre. Gjithashtu, lejet përbëjnë një ndër të drejtat kryesore të parashikuara në legjislacionin shqiptar dhe në të gjitha dokumentet ndërkombëtare. Ato ndikojnë në ri-shoqërizimin e të dënuarve dhe në sjelljen e tyre në burg. Ekspertët prezantuan modelet e disa sistemeve të lejeve të disa vendeve të përparuara si edhe ofruan rekomandime të vlefshme për mirëfunksionimin e sistemit shqiptar të lejeve në përputhje me kushtet e legjislacionit shqiptar në fuqi. Autoritetet shqiptare janë pajisur me një studim të hollësishëm për këtë çështje të hartuar nga Misioni Euralius.

Pjesëmarrësit në tryezë u ndalën edhe në ndryshimet e propozuara të ligjit “Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim”. Drejtorët e I.E.D.P-ve dhe ekspertët sugjeruan që ky projektligj t’i nënshtrohej diskutimeve në rrethe specialistësh të ligjit dhe praktikës me qëllim thithjen e mendimeve më të mira në këtë drejtim.

Disa nga rekomandimet më të rëndësishme për Ministrinë e Drejtësisë dhe Drejtorinë e Përgjithshme të Burgjeve  të dala nga pjesëmarrësit në përfundim të tryezës ishin:

1. Përfshirja e të gjithë aktorëve sidomos stafit të institucioneve të I.E.D.P-ve në procesin e hartimit dhe ndryshimit të akteve ligjore dhe nënligjore është shumë e rëndësishme;

2. Është e nevojshme amendimi i kuadrit ligjor dhe nënligjor në fuqi për përcaktimin në mënyrë sa më të qartë dhe të detajuar të procedurave të dhënies së lejeve ndaj të paraburgosurve dhe të dënuarve dhe të përgjegjësive konkrete të secilit aktor shtetëror në këtë proces;

3. Në ligjin ekzistues „Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim” në nenin që bën fjalë për dhënien e lejeve shpërblyese parashikohet se mosdhënia e një leje të tillë konsiderohet si masë disiplinore ndaj të dënuarit. Ndërkohë, kjo nuk është përcaktuar si e tillë edhe në nenin për masave disiplinore. Për këtë qëllim, paraqitet e nevojshme renditja si masë disiplinore mosdhënia e lejes shpërblyese;

4. Në amendimet e ligjit „Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim” nevojitet të përcaktohet qartë se çfarë konsiderohet kthim me vonesë i të dënuarit në burg pas dhënies së lejes;

5. Nevojitet identifikimi i llojeve të lejeve për të bërë të mundur pasurimin e këtyre llojeve si p.sh. leje për dhënie provimesh, për të parë familjen në fundjavë, për të punuar në ditë të caktuara etj.;

6. Eksperti holandez solli përvojën e vendit të tij ku moskthimi në burg i të dënuarit nga dhënia e lejeve nuk konsiderohej vepër penale siç parashikohet në legjislacionin penal shqiptar. Ai sugjeroi mundësinë e rishikimit të dispozitave përkatëse[4];

7. Nevojitet identifikimi i rolit të prokurorit në dhënien e lejeve të veçanta ndaj të paraburgosurve pasi në amendimin e ligjit „Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim” kjo çështje nuk është përmendur. Në këto ndryshime është përmendur vetëm roli i prokurorit në dhënien e lejeve ndaj të dënuarve pavarësisht se ligji i mësipërm është i zbatueshëm edhe për të paraburgosurit. Krahas kësaj, duhet të parashikohet forma e dhënies së pëlqimit paraprak të prokurorit në rastin e dhënies së lejeve ndaj të paraburgosurve;

8. Gjithashtu, një nga ekspertët solli përvojën holandeze ku roli i prokurorit është shumë i rëndësishëm në disa raste të veçanta si p.sh në raste të kryerjes së krimeve të rënda seksuale ose të vrasjeve dhe me qëllim për të mbrojtur viktimat. Në këto raste prokurori  ka mundësi të bëjë shënime përkatëse në një dokument që quhet "treguesi i ekzekutimit" në momentin e lëshimit të vendimit të ekzekutimit të vendimit me burgim. Kjo i dërgohet drejtorit të burgut. Në këto raste është e nevojshme që të konsultohet prokurori përpara se të fillojnë procedurat në lidhje me të gjitha llojet e lejeve (përfshirë vendosjen në burgje (gjysmë)të hapura. Ky mekanizëm shërben për të evituar probleme që mund të lindin në të ardhmen me dhënien e lejeve nga ana e drejtorëve të burgjeve;

9. Nevojitet liberalizimi i lejeve shpërblyese si edhe decentralizimi i kompetencave për dhëniet e lejeve. Dhënia e lejeve të tilla nuk duhet të bazohet në kritere shumë të detajuara dhe nuk duhet t’i referohet gjatësisë së vuajtjes së dënimit të të dënuarit;

10. E fundit por jo më pak nga rëndësia lejet shpërblyese për të dënuarit duhet të bëhen në kuadër të përgatitjes për lirim. Një plan sistematik për të përdorur leje të zakonshme duhet të jetë pjesë e regjimit në tërësi për të dënuarin.