Integrimi i Shqipërisë dhe shoqëria civile  Emigrantët  Media  Zgjedhjet  Të miturit  Minoritetet  Policia  Edukimi ligjor  Shërbimi ligjor  Burgjet dhe vendet e paraburgimit  Shëndeti dhe të drejtat e njeriut  Ekzekutimi i vendimeve gjyqësore  Letra të KSHH  Informacione të tjera  PROJEKTE  RAPORTE  DEKLARATA

   ZGJEDHJET PARLAMENTARE

STRATEGJIA 2007-2010

  TAKIME KESHILLIMORE

KQZ-ja dhe neni 154 i Kushtetutës

Nga Niazi Jaho (Këshilltar ligjor i KSHH-së)

Si raporti i OSBE/ODIHR-it lidhur me zgjedhjet e qeverisjes vendore të 12 Tetorit 2003 edhe rekomandimet e përbashkëta mbi Kodin Zgjedhor dhe administratën zgjedhore në Shqipëri datë 23 Prill 2004, të Komisionit të Venecias dhe të OSBE/ODIHR-it, mendojmë se kanë të njëjtin vlerësim përsa i përket përmbajtjes së nenit 22 të Kodit Zgjedhor, ku përcaktohet procedura e zgjedhjes së anëtaëve të KQZ-së. Në këto dokumenta arrihet në përfundimin se neni 22 i Kodit bie ndesh me nenin 154 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë.

Në mbështetje të këtij konkluzioni, si në raportin dhe në rekomandimet rrjeshtohen disa argumenta, midis të cilave veçojmë: a) Formula PS/PD për zgjedhjen e anëtarëve të KQZ-së duket se shkel nenin 154 të Kushtetutës së Shqipërisë që rregullon emërimin e anëtarëve të KQZ-së; b) Neni 22 i Kodit Zgjedhor “vendos procesin e kandidimit për shtatë emërtesat nën kontrollin e partive politike…” se “ky proces përbën shqetësim pasi kufizon numrin e kandidatëve nga të cilët tre institucionet mund të bëjnë zgjedhjen e tyre”; c) Kuadri ligjor për emërimin e anëtarëve (është fjala për anëtarët e KQZ-së)  “duhet të jetë i përkufizuar qartë dhe në përputhje me Kushtetutën”; d) Dispozitat për emërimin e anëtarëve të KQZ-së “mund të pengojnë veprimtarinë profesionale dhe jopartiake të adminsistratës zgjedhore” se disa prej dispozitave të këtij Kodi “nxisin një administratë të politizuar zgjedhore”.

Në disa drejtime analiza e rekomandimeve të Komisionit të Venecias dhe të OSBE/ODHIR-it e datës 23 Prill 2004, mendojmë se është më e gjerë dhe e thellë. Kështu për shembull, duke iu referuar neneve të Kodit Zgjedhor që kanë të bëjnë me KQZ-në dhe sidomos me procedurën e zgjedhjes së anëtarëve të tij, thuhet se kjo procedurë (është fjala për nenin 22 të Kodit) e shndërron Kuvendin e Shqipërisë, Presidentin e Republikës dhe Këshillin e Lartë të Drejtësisë (tre institucione kushtetuese) “vulosës formal të procesit të emërimit të anëtarëve të KQZ-së “ se “kjo kufizon në mënyrë domethënëse prerogativën kushtetuese dhe për rrjedhojë duket se është në kundërshtim me strukturën kushtetuese të nenit 154 të Kushtetutës”. Është pikërisht kjo arsyeja që Komsioni i Venecias dhe OSBE/ODHIR-i rekomandojnë që neni 22 i Kodit Zgjedhor të riformulohet. Veç kësaj, në një nga këto rekomandime thuhet se administrata zgjedhore duhet të jetë e pavarur, profesionale, efikase dhe jopartiake se ajo nuk duhet t’i nënshtrohet manipulimit nga partitë politike apo qeveria.

Nga sa u tha më sipër, bëhet e qartë se shqetësimi kryesor i Komisionit të Venecias dhe OSBE/ODHIR-it është formulimi i nenit 22 të Kodit Zgjedhor që bie ndesh me nenin 154 të Kushtetutës dhe jo i këtij të fundit. Në asnjë rrjesht ose paragraf të raportit apo të rekomandimeve të Komisionit të Venecias dhe OSBE/ODHIR-it nuk flitet për defekte, boshllëqe, paqartësi apo pasaktësi në nenin 154 të Kushtetutës (Sipas nenit 154 të Kushtetutës: “Komisioni përbëhet nga 7 anëtarë, të cilët zgjidhen për një mandat 7-vjeçar. Dy anëtarë zgjidhen nga Kuvendi, 2 nga Presidenti i Republikës dhe 3 anëtarë të tjerë nga Këshilli i Lartë i Drejtësisë…”).

I gjithë debati politik i derisotshëm lidhur me përbërjen e KQZ-së është përqëndruar në faktin nëse ai duhet të ishte I pavarur (siç parashikon nenin 154 I kushtetutës) apo I balancuar politikisht. Meqë nëpërmjet formulimit të nenit 22 të Kodit zgjedhor synohej balancimin politik (që në praktikë nuk u realizua dhe as që mund të realizohej) rasti kur KLD-ja zgjodhi një anëtar të KQZ-së jo nga të propozuarit e opozitës por nga ata të polcitës, nxiti acarimin e këtij debati.  Në atë kohë u ngrit më të madhe zëri se KLD-ja kishte shkelur në mënyrë flagrante nenin 22 të kodit zgjedhor. Interesat e ngushta partiake dhe aq më tepër konsensusi midis dy partive të mëdha që hartuan dhe miratuan përmbajtjen e nenit 22 të Kodit, nuk I lejuan ato të deklaronin dhe të pohonin se balancimin politik e pengonte neni 154 I Kushtetutës.

Derisa është kështu si mund të shpjegohet ajo që thuhet në pikën 14 të rekomandimeve të Komisionit të Venecias dhe OSBE/ODHIR-it të datës 23 Prill 2004 se: “ Autoritetet në Shqipëri duhet të marrin në konsideratë ndryshimin e nenit 154 të Kushtetutës, bashkë me ndryshimet në Kodin Zgjedhor, si pjesë e përpjekjeve për reformë, për zhvillimin e një administrate të pavarur, profesionale, efikase dhe jopartiake…”!

Edhe pse kemi parasysh rolin e rëndësishën të organizmave të mësipërme prestigjoze, sidomos në fushëne rëformës zgjehdore dhe monitorimin e zgjedhjeve, si dhe kapacitetet cilësore të ekspertëve të tij. J. Pelgrim dhe A. Stoop në komentet e të cilëve janë mbështetur komisioni I Venecias dhe OSBE/ODIHR, për vetë faktin se nocioni “rekomandim”, nënkupton edhe diskutime, madje edhe mendimin e kundërt, na lejohet të parashtrojmë objeksionet e mëposhtme: a) Rekomandimi për amendime ne nenin 154 të Kushtetutës në drejtim të zgjedhjes të anëtarëve të KQZ-së kemi përshtypjen se nuk përputhet me analizën e thelluar, serioze dhe të detajuar të përmbajtjes së nenit 22 dhe disa neneve të tjera të Kodit Zgjedhor. Në qoftë se në pjesën analizuese të raportit OSBE/ODIHR-it dhe të rekomandimeve thuhet se kjo dispozitë bie ndesh me nenin 154 të Kushtetuës nuk ka asnjë arsye të kërkohet amendimi i dispozitës kushtetuese. Në qoftë se pranohet se neni 22 i Kodit Zgjedhor kufizon të drejtën e tre institucioneve, nuk ka arsye të rekomndohet amendimi i nenit 154 të Kushtetutës. Në qoftë se kërkohet një administratë zgjedhore e pavarur dhe jopartiake (gjë të cilën e garanton neni 154 dhe e cënon neni 22 i Kodit Zgjedhor) nuk ka kuptim që lidhur me këtë çështje të rekomandohet amendimi i nenit 154 të Kushtetutës; b) Në rekomandimet e OSBE/ODHIR-it që përmban raporti i datës 12 Tetor 2003-25 Janar 2004 në mbështetje të konkluzionit se neni 22 i Kodit Zgjedhor duket se vjen në kundërshtim me nenin 154 të Kushtetutës, u rekomandua që zgjedhja e anëtarëve të KQZ-së të bëhet në përputhje me Kushtetutën (d.m.th. me nenin 154), ndërsa mbas jo më shumë se tre muajve avancohet me një rekomandim tjetër (për mendimin tonë të pamotivuar) se duhen bërë ndryshime edhe në nenin 154 të Kushtetutës; c) kërkesa dhe rekomadnimi I Komisioni i Venecias dhe OSBE/ODHIR-i për një administratë zgjedhore të pavarur, të paanshme dhe jopartiake, mendojmë se duhet të mbështet fuqimisht. Por, rekomandimi për ndyshimin e nenit 154 të Kusthetutës, na lejon të shtrojmë pyetjen: Derisa neni 154 garanton një KQZ të pavarur që njëhsohet me një organ kushtetues, që ka një mandat 7-vjeçar, dhe që anëtari I tij gëzon imunitetin e anëtarit të gjykatës së Lartë, ku synon ndryshimi që rekomandohet ti bëhet nenin të mësipërm! Nëqoftëse, nëpërmjet ndryshime të nenit 154 kërkohet sanksionimi kushtetues I balancimit partiak të KQZ-së (gjë që nuk duan ta besojnë sepse analizat që bëhen në materialet e OSBE/ODIHr-it dhe Komisionit të Venecias e përjashtojnë këtë variant) do të ishte më mirë, ndoshta me më pak telashe dhe debate, të rekomandohej shfuqizimi I neneve 153 dhe 154 të Kushtetutës me referimin që zgjedhja, roli, organizimi dhe funksionimi I KQZ-së, të përcaktohej me ligj të veçantë; ç) Ndryshimet në Kushtetutë nuk janë tabu. Si rrjedhim, kur është e domosdoshme dhe aq më tepër kur e dikton praktika mund të bëhen ndryshime edhe në Kushtetutë. Ndryshimi ose rishikimi i Kushtetutës, siç dihet, parashikohet edhe në nenin 177 të saj, por për këtë kërkohet një konsensus i gjerë. Është kjo edhe një nga arsyet që projekti për amendime kushtetuese miratohet nga jo më pak se dy të tretat e të gjithë anëtarëve të tij, se ai i nënshtrohet referendumit, kur këtë e kërkon një e pesta e të gjithë anëtarëve të Kuvendit. Duke patur parasysh këto kërkesa kushtetuese, kemi mendimin se të angazhohesh me ndryshime kushtetuese, në një kohë kur nga zgjedhjet parlamentare na ndajnë pak më tepër se një vit nuk do të ishte as e domosdoshme dhe as e përshtatshme. Përkundrazi, diskutimi dhe debati në këtë fushë, në një klimë relativisht të acaruar politike, do të ishte jo vetëm i vështirë, por do të anashkalonte, nënvleftësonte dhe zvarriste përmirësimet e mëtejshme të Kodit Zgjedhor në bazë të rekomandimeve të shumta të Komisionit të Venecias dhe OSBE/ODHIR-it; d) Tek ne siç dihet Kushtetuta u miratua në vitin 1998 me asistencën e organizmave të huaj sidomos të ekspertëve të Komisionit të Venecias. U tha se ishte një nga Kushtetutat më të mira dhe më demokratiket. Është e vërtetë se gjatë periudhës 1998-2004 në këtë apo atë dispozitë të Kushtetutës është vërtetuar edhe ndonjë paqartësi. Disa herë është dashur që për interpretime, subjektet përkatëse t’i drejtohen Gjykatës Kushtetuese. Ka mendime që në të ardhmen disa nene të Kushtetutës është e nevojshme të ndryshohen. Por, deri më sot, në këtë fushë me përjshtimin të ndonjë seminari apo tryeze të rrubullakët, nuk është bërë asnjë studim. Në këtë drejtim nuk rezulton të jetë bërë gjithashtu ndonjë pëgjithësim I zbatimit në praktikë qoftë dhe të disa neneve të Kushtetutës ku të evidentoheshin me objektivitetet si pluse dhe minuset.

Me sa jemi të informuar ndryshimet kushtetuese në vëndet demokratike janë bërë në bazë të diskutimeve dhe debateve politike në median e shkruar dhe atë elektronike, në rrethet e gjëra të specialistëve me përvojë në këtë fushë, madje ka patur dhe raste kur për këtë qëllim janë organizuar referendume të posaçme. Nuk do të ishte e rekomandueshme që në Shqipëri të veprohej ndryshme, e themi këtë sepse “eksperimentet” apo “novacionet” mund të shoqëroheshin me pasoja të dëmshme dhe si rrjedhim fill pas ndryshimeve kushtetuese të kërkohej përsëri rishikimi I dispozitave të ndryshuara ose I neneve të tjera kushtetuese.

Në përfundim e shikojmë të nevojshme ti referohemi kodit të praktikës së mirë në çështjet zgjedhore, miratuar nga komisioni I Venecias, në 5 – 6 Korrik dhe 18 – 19 tetor 2002, ku midis të tjerave thuhet se stabiliteti I ligjit pë besueshmërinë e procesit electoral (është me rëndësi jetike për konsolidimin e demokracisë), po në këtë kod kur flitet për sistemet zgjedhore theksohet se ato po të ndryshohen shpejt “ose përpara (brënda një viti) zgjedhjeve dhe sikur qëllimi të mos jetë manipulim, përsëri do të duket sikur ndryshimet janë diktuar nga interesa direkte politike të partive, prandaj në këtë vështrim, mos vallë propozimet për ndryshime në sistemin zgjedhor si dhe rekomandimi për amendimin e nenit 154 të Kushtetutës (në një kohë kur sapo kanë filluar pregatitjet për zgjedhjet e ardhshme paralmentare), mund të krijjonin përshtypjen se ato përkatësisht diktohen apo ndikohen nga interesa direkte të partive politike?